مقررات اعتبار خرد و BNPL بانک مرکزی

آنچه ویترین‌دار باید پیش از فروش اقساطی بداند؛ از سقف اعتبار و اعتبارسنجی مشتری تا نحوۀ تسویه با فروشگاه، کارمزد پلتفرم و مسئولیت بانک

چه چیزی تغییر کرد — واقعیت، با منبع و تاریخ

مرحلۀ اول: اعتبارسنجی جای ضامن‌محوری را گرفت

بانک مرکزی در سال ۱۴۰۱ دستورالعمل اعطای تسهیلات خرد را ابلاغ کرد. جهت‌گیری اصلی این مقرره، پرداخت اعتبار بر اساس سابقه، امتیاز و رتبه اعتباری مشتری بود. بانک می‌توانست متناسب با وضعیت متقاضی حداکثر دو مورد وثیقه یا تضمین دریافت کند.

این دستورالعمل به معنی حذف کامل ضامن نبود؛ بلکه بانک را موظف می‌کرد نوع و میزان تضمین را با ریسک و رتبۀ اعتباری مشتری متناسب کند.

مرحلۀ دوم: سقف اعتبار افزایش یافت

در خرداد ۱۴۰۲، سقف تسهیلات خرد و کارت اعتباری مرابحه از ۲۰۰ به ۳۰۰ میلیون تومان رسید. سپس در شهریور ۱۴۰۴، سقف عمومی وام خرد و کارت اعتباری شبکه بانکی به ۴۰۰ میلیون تومان افزایش یافت.

این عدد، حداکثر مجاز است؛ بانک می‌تواند بر اساس درآمد، بدهی‌های قبلی، سابقۀ بازپرداخت و تضامین، اعتبار بسیار کمتری به مشتری اختصاص دهد.

مرحلۀ سوم: تسهیلات‌یارها وارد چارچوب رسمی شدند

در ۱۳ دی ۱۴۰۲، بانک مرکزی «الزامات ناظر بر نحوۀ همکاری مؤسسات اعتباری با شرکت‌های تسهیلات‌یار» را ابلاغ کرد. این سند، مهم‌ترین مقرره مستقیم برای مدل‌های بانکی BNPL و لندتک است.

مهم‌ترین احکام آن عبارت‌اند از:

• قرارداد تسهیلات باید در دفاتر بانک ثبت شود؛
• تصمیم نهایی دربارۀ اعطای اعتبار با بانک است؛
• ارزیابی تسهیلات‌یار، مسئولیت بانک را از بین نمی‌برد؛
• وجه اعتبار باید مستقیم به حساب فروشندۀ کالا یا خدمت واریز شود؛
• اقساط باید مستقیم به بانک بازپرداخت شود؛
• تسهیلات‌یار نباید مستقلاً از مشتری کارمزد دریافت کند؛
• بانک باید فهرست تسهیلات‌یاران همکار خود را در پایگاه رسمی اعلام کند.

مرحلۀ چهارم: اعتبار مبتنی بر درآمد منظم

در مهر ۱۴۰۴، هیئت عالی بانک مرکزی دستورالعمل «اعتبار در حساب جاری سرپرستان خانوار» را تصویب کرد. این ابزار به سرپرستان خانواری که حقوق، مستمری، یارانه یا درآمد منظم دارند اجازه می‌دهد از بانک محل حساب درآمدی خود درخواست اعتبار کنند.

اعتبار بر اساس درآمد، نتیجه اعتبارسنجی، تضامین و سقف تسهیلات خرد تعیین می‌شود و الزاماً نقدی یا بدون تضمین نیست.

چرا برای ویترین‌دار مهم است؟

برای ویترین‌دار، قراردادن لوگوی یک پلتفرم BNPL روی پیشخوان به معنی تضمین تسویه نیست. ابتدا باید مشخص شود:

• تأمین‌کنندۀ واقعی اعتبار کدام بانک یا مؤسسۀ اعتباری است؟
• پلتفرم فقط تسهیلات‌یار است یا خودش فروش اقساطی انجام می‌دهد؟
• فروشگاه چه زمانی وجه را دریافت می‌کند؟
• ریسک نکول مشتری با بانک است یا فروشنده؟
• در فسخ، مرجوعی یا ابطال، پول چگونه بازگردانده می‌شود؟
• کارمزد فروشگاه، ذخیرۀ تضمین و کسورات تسویه چقدر است؟

در مدل بانکی مشمول دستورالعمل، وجه باید از بانک مستقیماً به حساب تأمین‌کنندۀ کالا یا خدمت واریز شود. بنابراین درخواست پلتفرم برای گردش اصل تسهیلات از حساب واسط خود، نیازمند بررسی حقوقی جدی است.

برای طلافروش، اهمیت موضوع بیشتر است؛ زیرا فاصلۀ چندساعته یا چندروزه میان فروش و تسویه می‌تواند فروشگاه را در معرض تغییر قیمت طلا قرار دهد.

اثر عملی بر قیمت‌گذاری، موجودی و نقدینگی

اثر بر قیمت‌گذاری

فروش BNPL ممکن است نرخ تبدیل و مبلغ متوسط سبد خرید را افزایش دهد، اما هزینۀ واقعی آن باید قبل از شروع همکاری محاسبه شود:

قیمت نقدی کالا + کارمزد پذیرندگی + هزینه تسویه مؤخر + ذخیرۀ برگشت + ریسک نوسان قیمت

اگر پلتفرم پنج درصد از مبلغ فروش را کسر کند و سه روز بعد تسویه کند، این هزینه برای کالایی مانند طلا می‌تواند بخش مهمی از سود فروشنده را از بین ببرد.

قیمت نقدی، قیمت اعتباری، پیش‌پرداخت، تعداد اقساط و مبلغ نهایی پرداخت مشتری باید شفاف باشند. کارمزد یا هزینۀ تأمین مالی نباید بدون توضیح در قیمت کالا پنهان شود.

اثر بر موجودی

کالا را صرفاً با نمایش پیام «اعتبار تأیید شد» تحویل ندهید. وضعیت تراکنش باید نهایی، غیرقابل برگشت یا مطابق قرارداد دارای تضمین تسویه باشد.

برای کالاهای گران‌قیمت، فرایند زیر ضروری است:

1. رزرو کوتاه‌مدت کالا؛
2. دریافت تأیید نهایی اعتبار؛
3. ثبت فاکتور و شماره تراکنش؛
4. تحویل کالا پس از تحقق شرط قراردادی؛
5. ثبت خروج موجودی هم‌زمان با تحویل.

در مرجوعی طلا، تغییر قیمت روز نباید با مانده اعتبار مشتری مخلوط شود. ابتدا باید صورتحساب فروش ابطال یا اصلاح شود و بازگشت وجه نیز از همان مسیر اعتباری انجام گیرد.

اثر بر نقدینگی

سه مدل تسویه برای فروشگاه تفاوت زیادی ایجاد می‌کنند:

• تسویۀ فوری: کمترین فشار بر نقدینگی، معمولاً با کارمزد بالاتر؛
• تسویۀ چندروزه: نیازمند سرمایه در گردش برای جایگزینی موجودی؛
• تسویه هم‌زمان با اقساط مشتری: عملاً انتقال ریسک و تأمین مالی به فروشنده و بسیار پرریسک‌تر.

ویترین‌دار باید مبلغ ناخالص فروش، کارمزد پلتفرم، مالیات، ذخیرۀ برگشت و مبلغ خالص واریزی را روزانه تطبیق دهد. مبلغ نمایش‌داده‌شده در پنل BNPL تا زمان واریز قطعی به حساب، نقدینگی فروشگاه محسوب نمی‌شود.

آنچه هنوز قطعی نیست

موارد زیر به‌صورت عمومی و یکسان برای تمام BNPLها قطعی نشده‌اند:

• تعریف واحد BNPL: تمام خدمات «الان بخر، بعداً پرداخت کن» الزاماً تحت یک مدل حقوقی فعالیت نمی‌کنند.
• مدل‌های غیربانکی: وضعیت پلتفرمی که از منابع خودش یا فروشنده اعتبار می‌دهد، لزوماً با دستورالعمل تسهیلات‌یار یکسان نیست.
• کارمزد از فروشنده: مقرره دریافت مستقل کارمزد از مشتری توسط تسهیلات‌یار را محدود کرده، اما ساختار هزینه خدمات پذیرندگی از فروشنده در قراردادهای بازار یکسان نیست.
• مجاز بودن خرید طلا: سقف عمومی اعتبار به معنی مجاز بودن خرید طلا با هر محصول اعتباری نیست. بانک یا پلتفرم ممکن است طلا، سکه یا دارایی سرمایه‌ای را از کالاهای مجاز حذف کند.
• نرخ سود همۀ طرح‌ها: نرخ، مدت و نوع عقد هر محصول باید در قرارداد بانک مشخص شود. عبارت تبلیغاتی «بدون سود» برای اثبات رایگان بودن اعتبار کافی نیست.
• روال مرجوعی: نحوۀ محاسبۀ فسخ، کارمزد، سود دوره استفاده و اختلاف قیمت طلا میان پلتفرم‌ها یکسان نیست.
• پوشش نکول و تقلب: معلوم نبودن مسئول نهایی تقلب هویتی، تحویل مورد اختلاف یا برگشت تراکنش، یک ریسک قراردادی جدی است.
• اصلاحات آتی: بانک مرکزی می‌تواند سقف اعتبار، مقررات کارمزد یا ضوابط تسهیلات‌یاران را تغییر دهد.

پرسش‌های پرتکرار

آیا هر پلتفرم BNPL مجوز بانک مرکزی دارد؟

خیر. ممکن است پلتفرم صرفاً همکار یا تسهیلات‌یار یک بانک باشد. نام بانک تأمین‌کننده و فهرست رسمی همکاران آن باید بررسی شود.

در مدل بانکی، چه نهادی وام‌دهنده است؟

بانک یا مؤسسۀ اعتباری طرف قرارداد، تسهیلات‌دهنده است. تسهیلات‌یار معمولاً فرایند ثبت درخواست، احراز اطلاعات و ارتباط فنی را تسهیل می‌کند.

آیا سقف BNPL برای هر مشتری ۴۰۰ میلیون تومان است؟

۴۰۰ میلیون تومان سقف عمومی تسهیلات خرد و کارت اعتباری است، نه اعتبار تضمین‌شده هر فرد. اعتبار واقعی می‌تواند بر اساس درآمد و رتبۀ اعتباری بسیار کمتر باشد.

پول فروش باید به حساب چه کسی واریز شود؟

در مدل مشمول ضوابط تسهیلات‌یاری، بانک باید وجه تسهیلات را مستقیماً به حساب تأمین‌کنندۀ کالا یا خدمت واریز کند، نه حساب تسهیلات‌یار.

مشتری اقساط را به فروشگاه می‌پردازد؟

در مدل بانکی مقرر، اقساط باید مستقیماً به مؤسسۀ اعتباری پرداخت شود. فروشگاه نباید بدون قرارداد روشن، نقش وصول‌کنندۀ اقساط را بپذیرد.

آیا تسهیلات‌یار می‌تواند از مشتری کارمزد جدا بگیرد؟

مطابق ماده ۱۱ ضوابط سال ۱۴۰۲، تسهیلات‌یار مجاز به دریافت مستقل کارمزد از مشتری نیست. کارمزدهای بانکی باید در حدود ضوابط بانک مرکزی و قرارداد مربوط باشد.

آیا «بدون سود» یعنی مشتری هیچ هزینۀ دیگری ندارد؟

الزاماً خیر. باید مبلغ نقدی کالا، جمع اقساط، پیش‌پرداخت، کارمزد، هزینه خدمات، بیمه و جریمۀ تأخیر کنار هم مقایسه شوند.

فروش طلا با BNPL مجاز است؟

هیچ مجوز عمومی به این معنا که تمام محصولات BNPL برای خرید طلا قابل استفاده‌اند وجود ندارد. پذیرش طلا باید در قرارداد بانک، پلتفرم و فروشنده صریحاً مجاز باشد.

در مرجوعی کالا، وجه را نقدی به مشتری بدهم؟

معمولاً خیر. بازگشت وجه باید از مسیر تعیین‌شده در قرارداد اعتباری انجام شود تا بدهی مشتری نیز اصلاح شود. پرداخت نقدی مستقیم می‌تواند باعث باقی‌ماندن بدهی مشتری و زیان فروشگاه شود.

#اعتبار_خرد #BNPL #الان_بخر_بعدا_پرداخت_کن #خرید_اعتباری #فروش_اقساطی #بانک_مرکزی #تسهیلات_یار #لندتک #کارت_اعتباری #مرابحه #اعتبارسنجی #رتبه_اعتباری #ریسک_اعتباری #تسویه_فروشگاه #کارمزد_BNPL #نقدینگی #موجودی_کالا #ویترین_دار #فروش_اعتباری_طلا #تهران #مشهد #اصفهان #تبریز #شیراز